Enige bedenkingen bij PiS

9 april 2016

Sedert in Polen de reactie aan de macht is, behoort de Poolse schrijver Stefan Chwin (°1949) in de ogen van PiS ongetwijfeld tot de ‘valse’ Polen, al was het maar wegens de zin: ‘Honderden schrijvers van joodse afkomst hebben de Poolse taal en literatuur verrijkt, wat de Poolse nationalisten hen tot op vandaag de dag niet kunnen vergeven.’ Hoe zouden de Poolse nationalisten dan de Pool Chwin die zin kunnen vergeven?
Alle Polen die ik in Berlijn ken zitten met PiS verveeld, zowel de schrijfster Dorota Danielewicz, met wie ik koffieklets in het Café de France op de Steglitzer Damm, als de klusjesman Andrzej, met wie ik na de werkuren graag het Spaanse glas hef in de Vinos y Más in de Nollendorfstrasse.
Een tak van Andrzejs familie zit in de rats omdat hij wegens de nieuwe Poolse akkerlandwet, die tegen elke EU-wetgeving indruist, geen baas meer is over de eigen grond. PiS wil verhinderen dat buitenlanders, vooral Duitsers, hun hand leggen op Poolse grond. Het Poolse staatsagentschap voor agrarisch onroerend goed gaat elke verkoop controleren. De Poolse boer mag alleen maar verkopen aan een andere boer die al vijf jaar in de streek woont. En de koper moet waarborgen dat hij de komende tien jaar dat land gaat bebouwen.
Een van de vele gevolgen van de nieuwe wet is natuurlijk dat de prijzen van de landbouwgronden kelderen. Heel wat boeren die bij de laatste verkiezingen voor PiS gestemd hebben, wensen nu de nieuwe regering naar de hel. De gefopte boeren willen de wet voorleggen aan het Poolse Constitutionele Hof, maar dat is door PiS gecastreerd. PiS erkent de vonnissen en uitspraken van het Hof niet meer en wil ze ook niet meer publiceren. De boeren zijn daardoor de eersten die aan de lijve ervaren wat het betekent als een regering de rechtsstaat ontmantelt.
Andrzej moet bitter lachen om het nationale Polendom van PiS. ‘Je moet namelijk weten dat zelfs de meest typische uiterlijke kenmerken van het oude Polendom van vreemde herkomst zijn,’ zegt hij. ‘Neem nu de “kontusz”, dé traditionele dracht van de Poolse adel. Maar die lange mouwloze mantel is een importproduct uit Turkije dat in Poolse manufacturen werd nagemaakt. De “kontusz” is nochtans onverminderd een bewijs van Pools patriottisme. Hetzelfde geldt voor de sabel, de “karabela”. Die is nog altijd het absolute symbool van het Poolse wapen. Maar de karabela komt uit Perzië,’ lacht Andrzej. ‘Eigenlijk viel een in zo’n tuniek gehulde Poolse edelman niet te onderscheiden van een Turkse pasja. Jarosław Kaczyński als spiegelbeeld van Recep Tayyip Erdoğan.’
De culturele mix was ooit de kwintessens van Polen. De Polen zijn behalve Pools een mengelmoes van allerlei etnieën: joden, Duitsers, Hongaren, Russen, Roma en Turken die allemaal hun aandeel hebben in de creatie van de Poolse cultuur. Maar de aanhangers van PiS willen dat gemengde verleden zo snel mogelijk in de grond stoppen, ze geven de voorkeur aan zwart boven de regenboog. Ze worden daarin bijgestaan door het feit dat ze geen andere taal dan het Pools spreken, een gebrek waarop ze trots zijn, want ze leggen dat zonder schroom uit als een authentieke bijdrage aan de Poolse cultuur.
De desastreuze ontwikkelingen in Polen bewijzen eens te meer wat voor catastrofes Hitlers invasie van Polen, de oorlog en de ontketening van de Holocaust zijn geweest. Het Europese culturele en commerciële web met al zijn diversiteiten werd in het hart van Europa verbrand en verscheurd, wat nu met administratieve EU-maatregelen, subsidies en culturele stimulansen niet meer goed te maken valt.
Na de Tweede Wereldoorlog kreeg Oost-Europa een ‘kwaliteit’ waarover het in het interbellum nog niet had beschikt. De Europese staten die in de greep van Moskou raakten – Polen voorop – waren eerst door Hitlers raciale moordzucht en daarna door de verdrijving van de Duitsers homogener geworden. Dat maakte dat ze ook na de val van de Muur weinig etnische conflicten kenden en het er redelijk rustig bleef, tot opluchting van Brussel en de Europese Unie. In elk geval waren ze minder roerig dan de Balkan-volkeren die in het Joegoslavië van het post-Tito-tijdperk in de jaren tachtig weer de messen gingen slijpen, en ze ook gebruikten.
In zijn essaybundel ‘Geschiedenis van het heden’ heeft de Britse publicist Timothy Garton Ash de vinger gelegd op de ironie van de nieuwe homogeniteit in het midden van Europa na de val van de Muur. Want nu bleek dat de democratie in Centraal-Europa nog het best wortel kon schieten in de ‘gezuiverde’ naties, die hun ‘vreemde’ elementen waren kwijtgeraakt of zich ervan ontdaan hadden en die hun multi-etnisch reliëf en verleden hadden uitgevlakt.
Garton Ash: ‘De herleving van de gedachte van “Centraal-Europa” in de jaren tachtig hield ook een huldiging in van de vooroorlogse etnische en culturele mengeling van de streek: gemengde steden, zoals Praag en Czernowitz of Bratislava – voordat het Bratislava heette -, waar mensen als vanzelfsprekend drie of vier talen spraken; grote minderheden, vooral van joden en Duitsers; multiculturalisme “avant la lettre”. Toch leek een van de eerste voorwaarden om gezien te worden als onderdeel van het politieke Centraal-Europa in de jaren negentig nu juist te zijn dat men niét Centraal-Europees in die oudere betekenis was.’
Het blijvend gevolg van het hitlerisme is de definitieve provincialisering van Europa, die zich altijd opnieuw ergens manifesteert, zoals nu in het Nederlandse ‘Oekraïne-referendum’ in het westen en in het Poolse PiS-optreden in het oosten. Dat is de prijs die we nog altijd betalen voor de civilisatiebreuk van toen, toen een aantal topmisdadigers in Berlijn beslisten dat via de vernietiging van de Europese joden ook een overkoepelende taal moest worden uitgeroeid waarin Europa communiceerde, handel dreef en kunst maakte. Die taal, het Jiddisch, is samen met de mensen die ze spraken vernield. En het Duits, de Europese lingua franca die in heel Europa, ook in de Slavische wereld en tot in de verste uithoeken van Rusland gesproken werd, verloor feitelijk – geografisch en moreel – zijn betekenis. Alleen zijn we ons niet meer bewust van de gevolgen van die verliezen.
Om maar te concluderen: PiS belichaamt niet de traditie van het beschaafde Polen, maar wel een bekrompen nationalistische ideologie die in het verleden telkens weer rampzalig bleek. Het gaat hier niet zozeer om de ironie van de geschiedenis als om het cynisme en de domheid van de mensen die ze maken.

 

Advertenties

Reacties zijn gesloten.

%d bloggers liken dit: